Yesaya 58:1-12; Jabur 112:1-10; 1 Korinta 2:1-12(13-16); Mateus 5:13-20 PEPADHANGING JAGAD“Samono uga padhangmu iya sorotna marang wong,supaya iku padha sumurup marang tindak-tandukmu kang becik,temah padha ngluhurake Ramamu kang ana ing swarga.”(Mateus 5:16) Gusti Yesus nelakaken bilih para sakabatipun punika minangka pepadhangingjagad. Saestunipun pepadhanging jagad punika inggih Gusti Yesus piyambak.Piyambakipun ngendika “Aku iki pepadhanging jagad; sing sapa ngetut buriAku, ora bakal lumaku ana ing pepeteng, nanging bakal nduweni pepadhangingurip” (Yokanan 8:12). Kawontenan kita minangka pepadhaning jagad punikakados rembulan ingkang mantulaken padhanging srengenge, utawi kadosdilah ingkang pikantuk geni saking Gusti Yesus, sang sumber pepadhang.Dilah punika sanadyan padhangipun alit, nanging saged migunani lan dipunbetahaken sanget ing satengahing pepeteng.Punapa ta ginanipun pepadhang ing gesang kita punika? Wontenipunpepadhang punika ndadosaken tiyang saged mirsani kawontenan ingsakiwa tengenipun. Kanthi wontenipun pepadhang, tiyang saged nglampahirupi-ripu kegiyatan, saged maos, saged nyambut damel, saged olah raga,lan sanes-sanesipun. Wontenipun pepadhang ndadosaken tiyang rumaosayem awit saged mirsani margi ingkang kedah dipun lampahi kanthi cetha,boten kuwatos badhe kesandhung utawi nubruk tembok. Pepadhang ugidipun betahaken dening kewan dalan tetuwuhan.Gusti Yesus nimbali dan netepaken para pandherekipun dados pepadhangingjagad. Bab punika ngemot timbalan supados para para kagunganipun Gusti,kalebet kita punika mujudaken gesang ingkang migunani ing satengahingjagad. Kita tinimbalan nyunaraken cahyanipun Sang Kristus, inggih punikakayekten, kaadilan dalan katresnan ing satengahing donya ingkang petengamargi dosa. Punapa kula dalah panjenengan sampun mujudaken gesangminangka pepadhang ing satengahing jagad punika? |*EW

Yesaya 29:1-12; Jabur 112:1-9; Yakobus 3:13-18 KAWICAKSANAN SAKING NGALUHUR“Balik kawicaksanan kang saka ing ngaluhur, iku kang dhisik dhewe murni,sabanjure dhemen rukun, sumlondhoh, mbangun turut, sugih kawelasansarta woh-woh kang becik, ora ilon-ilonen sarta ora lamis”(Yakobus 3:16) Rasul Yakobus nandhesaken bilih sipat meri lan mung mikir awakedhewe punika saged ndadosaken risaking gesang sesarengan. Meri punikasipat boten rila ningali kawontenanipun tiyang sanes, boten seneng ningalikasaenanipun tiyang sanes. Krentegipun kadospundi supados tiyang sanespunika ampun ngantos langkung sae tinimbang piyambakipun. Manawipranyata piyambakipun boten saged ngungkuli tiyang sanes, sagedkemawon lajeng menghalalkan segala cara murih dhawah utawi gagalipuntiyang sanes. Sipat meri punika gandheng ceneng kaliyan sipat mung mikirawake dhewe lan boten preduli dhateng sesami.Sejatosipun saben manungsa mesthinipun nggadhahi raos meri lanpepenginan kangge nengenaken kepentinganipun piyambak. Anangingminangka para kagunganipun Gusti, prayogi kita tansah ngendhaleni dhirisupados boten dipun kuwaosi dening raos meri lan namung mikirakenbadan kita piyambak. Lumantar seratipun rasul Yakobus, Gusti Allah nimbalikita supados gesang kanthi wicaksana.Kawicaksanan punika boten saged kaparingaken dening donya, amargidonya punika winengku dening hawa nepsu. Kawicaksanan punika asalipunsaking ngaluhur, inggih punika saking Gusti Allah, kadosdene sinerat ingKitab Wulan Bebasan 9:10, “Kawitane kawicaksanan iku wedi asih marangSang Yehuwah, lan kawruh bab Kang Mahasuci iku budi.” Tiyang ingkangwicaksana punika tiyang ingkang ajrih asih lan ngabekti dhumateng Gusti.Manawi gesang kita namung mikiraken kepentingan kita piyambak,tegesipun boten ajrih asih dhumateng Gusti, boten ngabekti dhumatengGusti, ananging nggugu pikajenganipun piyambak.Para pitados punika gesang ing patunggilanipun Gusti, pramila kedahtansah mujudaken gesang ingkang sembada lan wicaksana. Rasul Yakobusngendika, “… kawicaksanan kang saka ing ngaluhur, iku kang dhisik dhewemurni, sabanjure dhemen rukun, sumlondhoh, mbangun turut, sugihkawelasan sarta woh-woh kang becik, ora ilon-ilonen sarta ora lamis.”(Yak.3:17). Sumangga sami nglampahi gesang kanthi wicaksana.|*ERY

Pangandharing Toret 4:1-14; Jabur 112:1-9; 1 Yokanan 5:1-5 AJA NGANTI LALI!“Nanging diprayitna lan dingati-ati, supaya kowe aja nganti lalimarang lelakon kang wus padha koksipati kalawan mripatmu dhewe,lan aja nganti ilang saka ing atimu sajegmu urip; malah iku kabehpadha critakna marang anak-putumu”(Pangandharing Toret 4:9) Lali utawi supe punika dados salah satunggaling bab ingkang asringdipun alami dening manungsa. Lali punika sebabipun kathah. Lali amarginembe kathah padamelan, lali amargi kirang ngestokaken, lali amargipancen daya enget ingkang winates, lali amargi dumadakan wontenkedadosan ingkang boten dipun nyana, lan amargi sebab sanesipun. Lalipunika asring kaanggep minangka bab ingkang limrah.Lali ngengingi bab-bab ingkang sepele punika akibatipun boten patosaawrat. Contonipun, lare ingkang kelalen boten mbekta pinsil nalika mangkatsekolah. Punika taksih kalebet entheng amargi saged ngampil pinsilkancanipun utawi tumbas pinsil wonten ing Koperasi Sekolah. Anangingmanawi ngantos lali dhateng bab-bab ingkang wigati, akibatipun saged fatallan saged ndhatengaken masalah ingkang awrat. Contonipun, manawi ibukesupen boten mateni kompor nalika tidak dhateng peken. Punika kalebetawrat resikonipun, saged ngantos kobongan griya.Nabi Musa ngengetaken umatipun Gusti, ingkang sampun nampipiwucal lan anggeri-anggeripun Gusti. Umat ingkang sampun ngalami lannekseni pakaryanipun Gusti Allah ing satengahing gesangipun. Nabi Musangengetaken supados umat ampun ngantos kesupen dhateng pakaryaningkang sampun katindakaken dening Gusti punika. Bab punika wigatisanget amargi, kanthi tansah enget dhateng punapa ingkang sampunkatindakaken dening Gusti, umat kabereg tansah kumandel lan sumendhedhumateng Gusti. Kanthi ngestokaken angger-anggeripun Gusti, umatkabereg tansah lumampah ing margi ingkang leres umbuh kaliyankarsanipun Gusti. Kosokwangsulipun manawi ngatos kesupen dhatengprekawis ingkang wigati punika, umat saged mblasar, gesang manutpepenginanipun piyambak lan sangsaya nebih saking Gusti. Kanthi mekaten,gesangipun umat boten badhe manggih raharja.Kadospundi tumrap kita? Piwelingipun nabi Musa punika ugi prayogi kitaestokaken. Ampun ngantos kesupen dhateng katresnan saha pakrayanipunGusti ing sauruting gesang kita. Amin. |*ERY

Rut 3:1-13; 4:13-22; Jabur 37:1-17; Lukas 6:17-26 PEPANGGIHAN INGKANG ENDH“Lan woh akeh iku mau kabeh padha mbudidaya bisanendemek panjenengane, awit banjur ana daya kang metu sakaing Panjenengane, temah kabeh padha diwarasake”(Lukas 6:19) Miturut Filsuf Prancis Blaise Pascal, wonten papan kosong ing manahipunmanungsa. Kekosongan punika namung saged dipun isi kaliyan Gusti Allah.Papan ingkang kosong punika saged wonten isinipun nalika Gusti wontening manah kita.Saking waosan Lukas 6:17-26, kita saged mrangguli kathah tiyangingkang sowan kangge pepanggihan kaliyan Gusti Yesus. Tiyang-tiyangpunika sowan kanthi mbekta mawarni-warni momotan. Wonten ingkangsami, ananging wonten ugi ingkang benten. Awit saking kathahipun tiyang,Lukas boten nyatet setunggal mbaka setunggal momotan tiyang-tiyangpunika. Ananging Lukas kepingin ngendikakaken bab ingkang wigati, inggihpunika bilih tiyang ingkang sowan ing ngarsanipun Gusti Yesus punikangalami pepanggihan ingkang endah, ingkang nengsemaken. Boten namungawit rupi-rupi prekawis punika saged karampungaken, ananging awit wonteningkang istimewa, inggih punika boten wonten setunggal tiyang ingkangdipun tampik dening Gusti Yesus. Sok sintena ingkang saestu nggadhahikrenteg kangge sowan Gusti, dipun tampi dening Gusti. Sejatosipun botenwonten tiyang ingkang pantes wonten ing ngarsanipun Gusti. Ananging,awit katresnanipun, Gusti Yesus ngeparengaken manungsa dosa “ndemek”Panjenenganipun.Gusti Yesus punika Gusti Allah ingkang tansah mbikak manahipun kanggesadaya tiyang. Pepanggihan kaliyan Gusti Yesus punika saestu istimewa awitPiyambakipun boten namung saged paring pangluwaran saking prekawising gesang, ananging ugi kepareng ngiseni papan kosong ingkang wontening manah lan gesang kita. Sumangga tansah mligikaken wekdal kanggepepanggihan secara pribadi kaliyan Gusti ing salebeting pandonga lanpamaosing Kitab Suci. |*EW

Rut 2:1-16; Jabur 37:1-17; Yakobus 5:1-6 PASRAHNA MARANG PANGERAN“Uripmu pasrahna marang Pangeran Yehuwah sarta kumandelamarang Panjenangane, Panjenengane kang bakal tumindak.”(Jabur 37:5) Tembung eben haezer ngemu suraos “Sang Yehuwah wus mitulungi kitatekan ing kene”. Tembung punika saged nelakaken kapitadosan kita, bilih GustiAllah tansah nyarengi lan boten nate nilar kita. Pakaryanipun Gusti Allah ugidipun raosaken dening prabu Dawud ingkang sinerat ing kekidunganipun.Kadhangkala, tiyang duraka ketinggal langkung sae lan sukses katimbangtiyang ingkang leres. Nanging, prabu Dawud ngendika: “Aja nepsu margasaka wong kang nglakoni piala, aja meri marang wong kang culika; amargaiku enggal bakal padha layu kaya suket, utawa alum kaya tetuwuhan kangijo” (Jabur 37:1). Tegesipun, sinaosa tiyang duraka ketingal sukses inggesangipun ananging kawontenanipun namung sakwetawis wekdalkemawon. Kosokwangsulipun, tiyang ingkang tansah mbudidaya gesangkanthi tuhu setya dhumateng Gusti, sinaosa asring nandhang kasangsaranananging badhe tansah lestantun gesangipun. Lumantar rupi-rupi prekawising gesang sejatosipun Gusti Allah nggulawentah para kagunganipun.Tiyang ingkang setya tuhu badhe sangsaya kiyat lan sembada.Prabu Dawud mbereg kita sami supados tansah masrahaken gesangkita sawetahipun dhumateng Gusti Allah. Gusti Allah badhe tansah makaryakangge mbabaraken kabeneran kadosdene pepadhang. Timbalan kita inggihnglampahi punapa ingkang saged dipun lampahi, dene bab-bab ingkangnglangkungi watesing kekiyatan lan kasagedan kita, Gusti Allah ingkangbadhe tumidak. Ingkang prelu inggih punika tansah nganti-anti pitulunganipunGusti lan tansah setya netepi punapa ingkang dados karsanipun Gusti inggesang kita. Kita boten prelu nepsu, boten prelu stress, boten prelu meriningali kawontenaning tiyang-tiyang ingkang culika lan tansah tumindakawon. Tansah ngenera dhumateng Gusti kanthi gumolonging ati. |*ERY

Rut 1:1-18 ; Jabur 37:1-17; Filemon 1:1-25 KASETYAN“Nanging aturue Rut: Kula sampun panjenengan peksa nilar panjenenganlajeng mantuk, boten nderek panjenengan, awit dhatenga pundi kemawonpurug panjenengan, kula inggih badhe ndherekaken, sarta wontenaing pundi kemawon anggen panjenengan nyare, kula inggih badhendherek sipeng. Bangsa panjenengan inggih bangsa kula,sarta Gusti Allah panjenengan inggih Gusti Allah kula.”(Rut 1:16) Saksampunipun mbabaraken putra ragil, semahipun pak Arif dhumadakanlumpuh total. Saben dinten pak Arif ingkang ngresiki reregedipun, ngedusi,lan ndulang. Sakderengipun tindak nyambut damel, semahipun dilenggahakening ngajeng TV supados boten kesepian. Pak arif punika mesti ngajaksemahipun ngobrol sanadyan piyambakipun mangertos semahipun namungsaged mirengaken. Ananging bab punika sampun cekap ndamel pak Arifbingah. 25 taun pak Arif nedahaken kasetyanipun sinambi ngrimat lare-larenipun. Boten nate piyambakipun sambat sinaosa sakedhik kemawon.Kasetyan punika gampil dipun ucapaken, ananging boten gampil dipunbuktekaken. Kita saged kemawon tumindak setya nalika kawontenanipunmbingahaken, nanging kados pundi nalika kawontenan owah dados botensae? Punapa kita tansah saged setya? Punapa kita saged setya dhatengsemah kita? punapa kita ugi tetep setya dhumateng Gusti? Kita sagedmbuktekaken kasetyan kita punika nalika kawontenan boten ngremenaken.Naomi sampun sepuh lan kecalan sedayanipun. Punika ingkang damelNaomi ndawuhi Rut, putra mantunipun supados nilar piyambakipun.Nangging Rut boten purun nilaraken ibu marasepuhipun punika. Rut tetepsetya kange ngrencangi, badhe ndherek lan ngrimati marasepuhipun. SikepitunRut punika nelakaken bilih piyambakipun saestu priyantun ingkang setyalan tulus, tanpa pamrih.Kadospundi kaliyan kita? punapa kita ugi saged setya kaliyan prajanjikita ing gesang bebrayatan, ing gesang masamuwan dalah ing satengahingmasyarakat? Sumangga sami mbuktekaken. |*EW

Mikha 6:1-8; Jabur 15 ; 1 Korinta 1:18-31; Mateus 5:1-12 INTEGRITAS“Sapa kang tumindake kang mangkonomesthi ora keguh ing salawas-lawase.”(Jabur 15:5b) Integritas punika bab tumindak ingkang konsisten kanthi nglampahibab-bab ingkang leres, sanadyan ing kawontenan ingkang boten gampildipun lampahi. Integritas punika tegesipun tumindakipun cundhuk kaliyantembungipun. Integritas punika ngemot babb kasetyan lan pambangunnturut sinaosa boten wonten tiyang ingkang mirsani. Tiyang ingkang ngadahiintegritas punika ugi dipun sebat tiyang ingkang kapenuhan ing kamulyaan.Kados punapa wujuding tiyang ingkang nggadhahi integritas punika?Kitab 1 Para Raja nggambaraken pribadi ingkang integritas punika kadostaDawud. “Sang Prabu Suleman banjur munjuk: “Paduka ingkang sampunngatingalaken sih kadarman ingkang ageng dhumateng abdi Paduka RamaDawud, rama kawula, amargi sugengipun wonten ing ngarsa Padukakalayan setya, leres lan jujur dhumateng Paduka; sarta Paduka sampunnglestantunaken sih kadarman ingkang ageng punika dhumateng rama,Paduka paring anak ingkang linggih ing dhamparipun kados ingkangkalampahan ing dinten punika.” (1 Para raja 3:6)Wonten tigang prekawis ingkang saged mbangun integritas, inggihpunika kasetyan, tumindak ingkang leres lan sikep jujur. Lajeng sumanggakita gatosaken, bilih tiyang ingkang nggadhahi tigang prekawis punika,badhe pikantuk katresnanipun Gusti ingkang ageng, lan punika dipunsebataken dasos jaminan saking Gusti Allah.Sinten ingkang dipun sebat ngadahi integritas punika? Inggih punikaDawud. Pitakenanipun, punapa wonten tembungipun Dawud piyambak babintegritas, bab ingkang dipun tindakaken ing gesangipun? Wangsulanipunwonten. Kitab jabur ingkang isinipun sakedhik, namung 5 ayat, nangingpunapa ingkang kaserat punika sae sanget. Punika ingkang dados renaningpenggalihipun Gusti. Kangge mbangun pribadi ingkang nggadhahi integritasPitedah ing Jabur 15 punika wigati tansah kita tindakaken ing gesang punika.Setya, leres lan jujur kedah dados peranganing gesang kita minangkapandherekipun Gusti ingkang berintegritas. Amin, |*EW

Mikha 3:1-4; Jabur 15; Yokanan 13:31-35 PEPAKON ANYAR“Kowe padha Dakwenehi pepakon anyar, iya iku supaya kowepadha tresna-tinresnanana: dikaya anggonKu wus tresna marang kowe,kowe iya padha tresna-tinresnanana uga.”(Yokanan 13:34) Mother Teresa (1910–1997), satunggaling biarawati ingkang misungsungakengesangipun kangge nggatosaken para tiyang mlarat lan ingkang ketriwal ingkitha Kalkuta, India. Mother Teresa boten namung maringi tedha lan obat-obatan dhateng tiyang-tiyang ingkang sakit, ananging ugi nggatosakenkanthi katresnan lan raos urmat. Saben wekdal, piyambakipun ugi ngrimatitiyang-tyang ingkang kesrakat, maringi panglipur lan kekiyatan dhatengtiyang-tiyang ing pungkasaning gesangipun. Nalika piyambakipundipuntakeni, Mother Teresa paring wangsulan “Aku nyawang pasuryaneSang Kristus ing dirinipun tiyang-tiyang punika”. Dhawuhipun Gusti ing KitabInjil Yokanan 13:34 kanthi cetha nelakaken “… iya iku supaya kowe padhatresna-tinresnanana: dikaya anggonKu wus tresna marang kowe, kowe iyapadha tresna-tinresnanana uga.”Dhawuh punika mbereg supados kita sami saged nglairaken katresnan,sami gesang tresna-tinresnan kadosdene Gusti Yesus ingkang sampunnglairaken katresnan dhateng kita. Katresnan ingkang sampun kaparingakendening Gusti Yesus punika katresnan ingkang lila ngurbanaken diri, kebaking pangapunten lan tanpa syarat werni-werni. Temtu perkawis punikambetahaken pambudidaya ingkang ageng, boten namug nalika kita sagednglairaken katresnan, ananging langkung rumiyin ngraosaken semantenagenging katresnanipun Gusti Yesus dhateng kita. Manawi kita derengsaged ngraosaken agenging katresnanipun Gusti dhateng kita, mokal kitasaged nglairaken katresnan dhateng sesami.Katresnan ingkang sampun kawulangaken lan katedahaken deningGusti Yesus punika nglangkungi punapa kemawon lan tanpa winates. Nglangkungikatresnanipun jagad, nglangkungi winatesing panampi lan tumindak kita.Nglangkungi winatesing pangertosan kita nalika nyawang sesami. Panjenenganipunngersakaken kita saged mujudaken katresnan ingkang sampun kebabar ingGusti Yesus, supados saged kebabar dhateng sesami ngantos Gusti Yesusrawuh malih ingkang kaping kalihipun. |*IAS

Pangandharing Toret 24:17-25:4; Jabur 15; I Timotius 5:17-24 AJA NYAHAK WEWENANG“Kowe aja nyahak wewenange wong bangsa liya lan bocah lola;lan aja nggadhe sandhangane randha”(Pangandharing Toret 24:17) Waosan Pangandharing Toret 24:17 punika dados pepenget ingkangbaken bab kaadilan lan welas asih ingkang kedah dipundarbeni deningumatipun Gusti. Bab punika kedah katedahaken dhumateng tiyang-tiyangsekeng lan ingkang kasingkiraken. Gusti Allah paring pranatan dhatengumatipun supados saged nggatosaken tiyang neneka, bocah lola, pararandha kanthi kaadilan lan katresnan. Sikep ingkang kebak ing kaadilan lankatresnan punika sejatosipun minangka gambaran sipating Allah ingkangMaha Adil lan welas asih. Gusti Allah boten namung ngersakaken umatipunsupados saged ngibadah ananging ugi kedah saged nglampahi gesangingkang welas asih lan kebak ing kaadilan. Mujudaken kaadilan lan welasasih dhateng para tiyang ingkang ringkih punika minangka paseksi ingkangnyata bab katresnanipun Gusti dhumateng sesami.Ing sejarah Kekristenan, sikep nggatosaken tiyang ingkang kasingkirakenpunika ugi nate katindakaken dening William Wilberforce (1759–1833),satunggaling politisi Kristen saking Inggris. Wilberforce kawentar awitpambudiyanipun ngicali tindak dol-tinuku batur ingkang kelampahan ingnegari Inggris. Ing jaman rumiyin, dol-tinuku batur punika dados sumberingekonomi ingkang nguntungaken, mila nalika Wilberforce mbudidaya ngicali,kathah tiyang ingkang boten sarujuk. Ananging awit imanipun dhumatengGusti lan keyakinanipun bilih sedaya manungsa katitahaken miturutpasemonipun Allah, mila Wilberforce boten ajrih. Mataun-taun mbudidayalumantar jalur politik kangge ngicali tumindak dol-tinuku batur ngantostaun 1807 pambudidaya punika saged kagayuh kanthi wujuding Undang-Undang Penghapusan Perdagangan Budak.Minangka umatipun Gusti, kita ugi tinimbalan mujudaken raos welasasih lan kaadilan dhateng para tiyang ingkang ringkih, sekeng, lola lankasingkiraken saking masyarakat. Boten namung sacara pribadi, anangingsesarengan minangka pasamuwanipun Gusti lan sesarengan kaliyan bebadansanesipun. Kita kedah saged mujudaken sipating Allah ingkang welas asihlan adil dhateng jagad. |*IAS

Pangandharing Toret 16:18-20; Jabur 15; I Petrus 3:8-12 MBERKAHANA“Aja males ala marang piala, utawa pepisuh marang pepisuh,nanging kosok-baline, kowe padha mberkahana, amargaanggonmu padha katimbalan iku supaya tumindak mangkono,satemah kowe padha oleh berkah …”(1 Petrus 3:9) Wonten bebasan Jawi, “Becik ketitik, ala ketara,” ingkang tegesipuntumindak ingkang sae badhe ketingal, semanten ugi tumindak ala badhekawiyak ing wekdalipun. Bebasan punika ngengetaken dhateng kita bilih ingsalebeting gesang, tumindak becik lan ala badhe tansah nampi pituwasipun.Minangka pandherekipun Gusti Yesus, kita tinimbalan boten namungsupados kita tumindak becik ananging kedah saged mberkahi sintenkemawon lan ing kawontenan punapa kemawon. Kenging punapamekaten? Awit Gusti Allah ngersakaken kita ingkang sampun katimbalandados umatipun saged nglampahi gesang dados berkah dhumateng sesami,“… amarga anggonmu padha katimbalan iku supaya tumindak mangkono,satemah kowe padha oleh berkah …”Ing kasunyatanipun punapa gampil nindakaken bab punika? Boten.Awit jagad punika memulang sikep lan tumindak ingkang beda lan keparakosokwangsulipun. Punika kapanggihaken wiwit kita taksih lare ngantosdumugi dhiwasa. Contonipun: “Nek kowe dipisuhi, wales pisuhi; yen kowedipilira, pilaranen genten”.Ananging Gusti Yesus paring tuladha lan piwucal inggih punika babmargining katresnan lan pangapunten. Wiwit nindakaken pakaryanipun,Panjenenganipun nedahaken tuladha ngantos ing kajeng salib. Milanipunrasul Petrus ugi paring piwulang dhateng pasamuwanipun Gusti, supadossaged nindakaken katresnan lan pangapunten dhateng sesami minangkababaring berkahipun Gusti dhateng jagad. Paring berkah dhateng sesamiingkang nate damel tatuning manah kita punika perkawis ingkang angeldipunlampahi. Ananging punika minangka dhawuhipun Gusti ingkang kedahkita lampahi; semanten ugi dados titikaning dhiwasaning tiyang ingkangsampun nampi gesangipun, mangertosi timbalan lan tanggel jawab, murihjagad punika kapulihaken malih. |*IAS